Schweiz

D’ Schwiizerischi Eidgnosseschaft (franz. Confédération suisse, ital. Confederazione Svizzera, rätoroman. Confederaziun svizra, latynisch Confoederatio Helvetica), churz: Schwiiz, isch en Staat in Mitteleuropa. De Name Schwiiz chunnt vom glychnamige Kanton.

D'Schwiiz lyt zwüschem Bode- und Gänfersee, em Alperhy und em Jura, em Hoch-Rhy und em Südrand vo de Alpe. Si gränzt im Norde a Dütschland, im Oschte a Liechtestei und Ööschtriich, im Süüde a Italie, und de Nochbar im Weschte heisst Frankriich.

Inhaltsverzeichnis

1 Zämmefassig
2 D’Landschaft
3 Kanteen
4 Lüüt
- 4.1 Schprôche
5 Politik
- 5.1 Parlamänt
- 5.2 Bundesrat
6 Gschicht
7 Allmänd

Zämmefassig

Bruttoinlandsprodukt (BIP) 48'048 Franke (CHF) pro Chopf, dademit isch d’Schwiiz eis vo de riechschte Länder uf de Wält.
Sitem 10. September 2002 isch d’Schwiiz bi de Vereinte Natione deby.
D’Schwiiz isch neutral.
Läbenserwartig: 73.2 für Alli, 71.9 für Männer, 74.8 für Fraue. (WHO, 2001)
Öppe 43% vo de Schwiizer sind römisch-katholisch, 38% sind evangelisch-reformiert, 11% ohni Zueghörigkeit, 3,3% Moslem und 0,2% jüdisch.
S’Länderchürzl isch "CH" (latynisch: Confoederatio Helvetica).

D’Landschaft

D’Schwiiz hät eso schöni Bärgä, wüû vor Millione vo Jahr di afrikanäschi Plattä uf di eurasäschi Plattä zämätätscht isch. Es hätt füüf geografischi Rüüm, wo o vom Wätter här sehr underschidläch chöi si:

der Jura isch no es jungs Faltegebirg us Chalch
s’Mittelland
d’Voralpe
d’Alpe
d’Alpesüdsyte.

S Matterhorn, Valais (Oberwallis)

Drisg Prozännt vom Land isch Wald. Am meischte hets Nadelbäum. Die schützet d’Bevölcherig vor Lawine und es hätt denn immer no gnueg für schöni Wienachtsbäum. Es git sogar es Gsetz wo seit, dassmä nid meh tarf houzä ausmä ämä angärä Ort umä ä Boum aapflanzet. Dür das Gsetz u wägdä Ökoflächine nimmt di Gsammtwaudflächi im Momänt zuä.

Näbdä Bärgä u Wäuder het d Schwiz o viu Seeä u Flüss. Mi seit o, das d Schwiz ds Wasserschloss vo Europa isch. Dases soviu Wasser het, het d Schwiz dä Bärgä u Gletscher ds verdankä.

Di grösstä Seeä si: Gänfersee, Bodäsee und Nöiäburgersee

und di grösstä Flüss si: Rhii, Aare u Rhone.

D Landschaft wird dür d Mönschä starch veränderet. Früächer si riisegi Wäuder grodet wordä um Landwirtschaft betribä z chönnä. Hät mä das nid gmacht wär di ganzi Schwiz ei zämähängend Waud, abgseh vom Tessin.

Hüt wärdä vorauem Landwirtschaftsflächinä veränderet, verbout um gnau z si. Aus Richtwärt seitmä, dass jedi Sekundä ei Quadratmeter Land verbout wird.

Kanteen

D'Schwiiz isch geografisch in 26 Kanteen unterteilt (noch anderer Zellig 23, will die beide Basel, Appizäll und Unterwalde sogenannti "Halbkantön" sin - das hett aber, usser in es paar politische Gebiet, ke witeri Bedytig). Die Kantön sin lut dr Bundesverfassig grundsätzlig souverän, usser dert, wo d Verfassig eppis anders seit. Das heisst, dass jede Kanton eigentli e eigene Staat isch und allis fyr sich sälber reglet. Nur ebbe dert, wo dr Bund (also die ganz Schwiiz) eppis fyr alli greglet hett, sin d'Kanteen bunde. Das isch hytte in relativ vielne wichtige Bereich dr Fall. Trotzdäm hän d Schwiizer Kanteen no viel z'sage, verglichbar mit de Bundesstaate in Amerika (USA).

Lischte vo de 26 Kanteen

Die Lischte entspricht dr offizielle Reihefolg noch de 8 bzw. 13 alte Ort (lueg Schwiizer Gschicht). D Näme vo de Kanteen und Hauptstedt sin im jewilige Dialäkt/Sproch (in de jewilige Diäläkt/Sproche) vom Kanton, in Klammere und glai isch dr offizielli Name uff schriftdytsch. In Klammere und gross isch bi dytsche Kanteen dr umgangssprochlichi Name und bi wälsche Kanteen und em Tessin dr alemannisch Name.

Kürzel	Name vom Kanton	Bitritt zer Eidge- nosseschaft	Hauptschtadt	Yywooner	Flechi	Bevelkerigs- dichti	Azahl Gemeinde	Amts sproche
ZH	Züri	1351	Züri	1'272'600	1'729	729	171	deu
BE	Bärn/Berne	1353	Bärn/Berne	957'100	5'959	160	398	deu, fra
LU	Lozärn	1332	Lozärn	356'400	1'493	238	97	deu
UR	Uri	1291	Altdorf	35'100	1'077	33	20	deu
SZ	Schwyz	1291	Schwyz	137'500	908	150	30	deu
OW	Obwaldä	1291	Sarnä	33'300	491	68	7	deu
NW	Nidwoude	1291	Stans	39'800	276	143	11	deu
GL	Glaris	1352	Glaris	38'200	685	56	27	deu
ZG	Zog	1352	Zug	106'500	239	440	11	deu
FR	Fryburg/Fribourg	1481	Fryburg/Fribourg	254'000	1'671	149	182	deu, fra
SO	Soledurn	1481	Soledorn	247'900	791	313	126	deu
BS	Baaselschtadt	1501	Baasl	185'600	37	5'046	3	deu
BL	Basellandschaft (Baaselbiet)	1501	Lieschtel	266'100	518	513	86	deu
SH	Schaafuuse	1501	Schaafuuse	73'800	298	248	33	deu
AR	Appezell Ossärodä	1513	Härisu/Troge ⁴ (Herisau/Trogen)	52'600	243	217	20	deu
AI	Appezell Innärodä	1513	Appezell	15'200	173	87	6	deu
SG	Sanggalle	1803	Sanggalle	460'000	2'026	227	89	deu
GR	Graubünda (Bündnerland)/ Grischun/Grigioni	1803	Khur/Cuira/Coira	187'800	7'105	26	208	deu, rm, ita
AG	Aargau	1803	Aarau	569'300	1'404	403	231	deu
TG	Tuurgau	1803	Frauefeeld	234'300	991	235	80	deu
TI	Ticino (Tessin)	1803	Bellinzona (Belänz)	322'300	2'812	114	201	ita
VD	Vaud (Waadt)	1803	Lausanne (Losann)	654'100	3'212	205	382	fra
VS	Wallis/Valais	1815	Sittu/Sio	291'600	5'224	55	158	deu, fra
NE	Neuchâtel (Nöieburg)	1815	Neuchâtel (Nöieburg)	168'400	803	209	62	fra
GE	Genève (Gämf)	1815	Genève (Gänf)	430'600	282	1'520	45	fra
JU	Jura (Jura)	1979	Delémont (Dälsbrg)	69'100	838	82	83	fra
CH	Schwiiz/Suisse/Svizzera/Svizra		Bärn/Berne/Berna/Berna (Bundesstadt)	7'459'100	41'285	174	2'773	deu, fra, ita, rm

Bemerkige:

In Klammere bi Ywooner, Flechi und Dichti stoht jewyls dr Rang.

Stand: 31. Dezämber 2005, Bundesamt fyr Statistik

km²

Yywohner pro km², Stand 2000

Härisu isch Sitz vor Regierig und em Parlamänt, vo Juschtiz und Polizei isches Troge

Stand: 1. Januar 2005

bis do ane: Die acht alte Ort

bis do ane: Die Drizää alte Ort

Regione

Di siebe Regione vum Bundesamt für Statistik sind:

Oschtschwiz: Kantön St. Gallä, Thurgau, Appenzell Innerrhode, Appenzell Usserrhode, Glarus, Schaffhuse, Graubünde

Züri: Kanton Züri

Zentralschwiz: Kantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Lozärn, Zug

Nordwestschwiz: Kantön Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Aargau

Espace Mittelland: Kantön Bärn, Solodurn, Friburg, Nöieburg und Jura

Région Lémanique: Kantön Gänf, Waadt und Wallis.

Ticino: Kanton Tessin

I der Umgangssprach wird d'Zentralschwiiz als Innerschwiiz bezeichnet. De Region zwüsche Bärn und Züri seit me ou Mittelland und dr französischsprächende Teil vor Schwiiz isch under em Name Romandie, Wälschland oder Weschtschwiz bekannt.

Schtedt

D'Schwiiz hed gmäss Verfassig kei Hauptschtadt, sondern e sognennti Bundesschtadt und das isch Bärn. Die gröschti Stadt im Land isch abr Züri, wo öppe knapp 370'000 Ywoner het. Züri bezeichnet sech gärn als heimlichi Hauptstadt vor Schwiiz, und es git schynts immer wider Usländer, wo gloube, Züri syg würklech d Houptstadt. E witere Grund näb dr Grössi isch natürlich, dass Züri dr Handelsmittelspunkt vo dr Schwiiz isch.

Lüüt

Schprôche

Verbritig vu de Landessproche in d´Schwiz (2000)

In dr Schwiiz gits vier offizielli Schprôche, und zwor Dütsch (in dr Dütschschwiiz), Französisch (in dr Romandie/ Welschland), Italiänisch (im Tessin, im Misox, im Bergell, im Calancatal und natürlich im Puschlav) und Rätoromanisch (in Graubünden). Z Dütsch wo ir Dütschschwiiz gredt wird isch aber chli speziell. Es isch d Schwizer Dialäktform vom Allemannische u heisst Schwiizerdütsch. D Unterschiid zum Hochdütsche si zimlech gross u di meischte Dütsche verstö Schwiizerdütsch chuum.

Wemä ahand vo däne Artikel au märkt, sind die einzelne Dialäkt sehr underschiedlich und zum Teil au innerhalb vom Kanton nid gliich. Einzelni Begriff händ sich i dä Dörfer ignischtät und händ sich chöne über d Generatione hinwäg bewahre. Äs cha also durchuus moll vorchoo, dass sich d Düütschschwiizer undäränand nid verschtönd. Bsunderi Schwierigkeite bereitet für Unkundigi dä Walliser Dialäkt und einzelni Begriff zum Biischpill usäm Bernischä, Solothurnische oder Appizöllische.

Verschiedäne Umfrooge z'grund sind sowohl dä Bündner als au dä Bärner Dialäkt bi dä Schwiizer beliäbt.

Trotz de villne Dialäkt verstöhnt sich die verschidne Dütschschwiizer unterenand, allerdings mit einere Usnahm: Vili Dütschschwiizer hän Müeh mit em höchschtalemannische "Wallissertiitsch".

Politik

D Schwiiz isch e föderalistisch organisierti Direkti Demokratie. Si isch usserdäm e neutrals Land.

Parlamänt

D Schwiiz het es Parlamänt mit zwöi Chammere. Dr Nationalrot wo sött s Volk röpresentiere und dr Ständerot wo sött d Kantön röpresentiere. D Nationalröt wärde vom Volk i de Kantön gwählt, drbi chamme i de grössere Kantön me Lütt wähle als i de chlinnere. Im Nationalrot sitze 200 Lüt, är wird alli 4 Johr im Proporz gwählt, dass heisst dr Stimmateil wo d'Parteie händ, sött so genau wie möglich i d'Azahl Sitz fliesse. Im Ständerot git's 46 Abgordneti, un i ihn sändet alli Kantön zwöi Ständeröt, numme die sogenannte Halbkantön sände eine. D Ständeröt wärde überall vom Volk gwählt, dass müesst aber nit e so si. Usser im Jura (Proporz) wärde d Ständeröt überall im Majorz gwählt, dass heisst die Kandidate wo im erste Wahlgang s'absolute Mehr hei oder im zweite Wahlgang am meischte Stimme gmacht hei, si gwählt.

Bundesrat

D Exekutive vor Schwiiz esch de Bundesrat, er wird vor Vereinigte Bundesversammlig gwählt, dass isch e Versammlig fo allne National- und Ständeröt. Im Bundesrot hets sibe Lüt, wo alli glichi Rächt hei. Jede fode sebe Bondesröt het es Departemänt onder sech ond esch för en bestemmte Berych zueständig. Es git ke Präsidänt, aber dr Bundespräsidänt, wo Staatsgescht empfoht und zu Neujohr und am erste Ougust Rede het.

Im Momänt regierid disi Bundesröt:

De Pascal Couchepin (Bundespräsidänt 2008), FDP
De Hans-Rudolf Merz (Vizebundespräsidänt 2008), FDP
De Moritz Leuenberger, SP
De Samuel Schmid, BDP
D' Micheline Calmy-Rey, SP
D' Doris Leuthard, CVP
D' Eveline Widmer-Schlumpf, BDP

Gschicht

Houptartikel: Schwizer Gschicht

100 vor Christus: D'Helvetier u d'Räter u d Lepontier, keltischi stämm läbä im Gebiet vor hütige Schwiiz. -> de latinisch name vor Schwiiz: Confoederatio Helvetica, und s'outozeiche CH chöme vo dert.

nach 58. vor Christus:Nach der niderlag gäg de Cäsar wirt d'Schwiiz e römischi provinz mit dr houptstadt Aventicum (Avenches, ligt zwüsche Murte u Yverdon), witeri städt us derä zit: Vindonessa (Windisch), Augusta Raurica (Kaiseraugst), Turicum (Züri)

nach 400: Iwanderig vo Alemanne (->Dütsch, bzw. Alemannisch redendi gebiet) u Burgunder (französisch redendi gebiet)

nach 500: D'Schwiiz isch en teil vom Fränkische Riich, spöter g'hörts zum Heilige Römische Riich dütscher Nation.

1291: Noch de Legende, wo dur em Schiller sim Tell-Drama i d'Weltliteratur iigange n'isch, wird mit em Rütlischwur vo de Lüt vo Uri, Schwyz u Unterwalden än Bund geschlosse.

nach 1300: Dür bitritt, Eroberige und Allianze wachst d'Schwiiz immer witer und nimmt allmählich d'Form von äme komplizierte Gebilde a, wo sich us 13 mehr oder weniger glichberechtigte "Orte", verschiedne "Zuegwandte Orte" mit Zweitklassrecht und schwer uusplünderete Untertanegebiet zämesetzt.

1499: Will d'Eidgenosse Riichsreforme ablehned, chunnt's zum Schwobechrieg (die Dütsche säged "Schweizerkrieg"). Noch empfindliche Niiderlage vo de Riichstruppe git's än Friedesschluss, und d'Schwiiz isch faktisch nüme Riichsgebiet.

1525: Züri füehrt unterem Zwingli d'Reformation ii. Sie fallt au i anderne Gebiet uf fruchtbare Bode, vor allem i de Städt, wo ökonomisch scho entwickleter sind oder wo si dezue benützed, sich vo geistliche Obrigkeite los z'werde. Es chunnt 1531 zu mene entscheidende Waffegang zwüsched de katholische und de reformierte Ort, wo e militärische Misserfolg für die Reformierte isch und zur Stabilisierig vom bedrängte katholische Iifluss füert.

1648: Im Westfälische Friede wird d'Souveränität vo de Schwiiz vo de Grossmächt au de jure anerkannt.

1653: Im Buurechrieg lehnt sich d'Landbevölkerig gäge d'Patrizierherrschaft vo mehrere Stadtorte uuf und pocht uf alti Rächt. Noch vortüüschter Verhandligsbereitschaft wird ihri Guetgläubigkeit uusgnutzt und 's schlecht uusgrüschtete Buureheer vo Zürcher Truppe uufgribe. D'Afüerer, der Ämmetaler Niklaus Leuenberger und dr Äntlibuecher Christian Schibi, wärded mit em Tod bestraft. Die aristokratisch Herrschaft i de Stadtort festiget sich i de Folg immer meh und steigeret sich is Gottesgnadetum vo de "gnädige Herre".

1798: Bsetzig dür französischi Revolutionstruppe. Sie träffed kei nennenswerte Widerstand aa, wenn mer emol vo Nidwalde abgseht. D'Ziit isch riif für Veränderige. Es hät i dr zweite Hälfti vom 18. Johrhundert im ganze Gebiet vo de Schwiiz verschiedeni Uufständ und Rebellione gäge d'Obrigkeite geh gha, wo aber immer bluetig nidergschlage worde sind. Noch em französische Vorbild wird die Helvetisch Republik als Zentralstaat bildet. Sie füert wichtigi Neuerige, vor allem im Bildigswese ii, findet aber vo ihrer zentralistische Struktur her noch em Abflaue vo de erschte revolutionäre Stimmig nüme sehr viel Akzeptanz. Sie hät immer meh müe, d'Ornig uufrecht z'erhalte.

1803: Mediation vom Napoleon. Dä Kaiser bruucht für sini Grossmachtpolitik en stabile Vasallestaat. Er verordnet drum de Schwiiz wieder ä föderali Struktur. S'Fricktal wird vo Vorderöstriich trennt und em neue Kanton Aargau zuegschlage.

1815: Restauration. D'Patrizier chömed nach de Niederlage vom Napoleon und em Wiener Kongress wieder a d'Macht zruck und versueched die alte Zueständ wieder herzstelle. Gänf, s'Wallis und Neueburg wärded schwiizerischi Kantön, wobii Nöieburg bis zu de Revolution vom ärschte März 1848 gliichzytig no Bsitz vom König vo Pröisse bliibt. S'ehemalig Bistum Basel - dr aktuell Kanton Jura und dr Bärner Jura - chunnt zu Bärn und Basel. Graubünde verlürt sis ehemalig Untertanegebiet Veltlin mit dä Grafschafte Worms und Cleven endgültig.

1830: Regeneration. Z'Paris isch Revolution, und au i der Schwiiz reget sich wieder Freiheitsbesträbige. I Kantön vo ehemalige Untertanegebiet wie Aargau oder Thurgau, aber au i de Landschaft vo Stadtkantön bildet sich Volksbewegige, wo allgemeini Bürgerrecht fordered. Es chunnt i mehrere Kantön zu Umwälzige. D'Basler Landschaft moblisiert gäge Truppe, wo vo de städtische Herre gschickt werded, schloht sie und rüeft än eigne Kanton us.

1848: D'Mehrheit vo de liberale Kantön gründet dä hütig Bundesstaat, nachdem im Sonderbundschrieg die konservative Kantön zwunge worde sind, die neu Verfassig aznäh. Hauptstadt wird Bärn.

1857: Im sogenannte Neueburger Handel verzichtet Preusse endgültig uf Neueburg, wo siit 1815 gliichzitig Schwiizer Kanton und preussisches Fürschtetum gsi isch. Die preussische Vögt sind aber scho 1848 dur en Sturm vo de Lüt us de Jurahöchene ufs Schloss vertriebe worde.

1918: Di sozial Not wird i de Schwiizer Arbeiterschaft noch entbehrigsriiche Kriegsjohr immer grösser. Sie mündet im November in än Generalstreik. Gforderet wärded soziali Verbesserige wie d'Iifüerig vonäre Altersversicherig und äs gerächters Wahlsystem fürs Parlament. De Bundesrot hät Truppe gäg die Streikende uufmarschiere loh, und es hät au Totni geh.

1978: Noch emene driisgjöörige Champf - zum Teil au mit nöd ganz legale Mittel - nimmt s'Schwiizer Volk inere Volksabschtimmig d'Gündig vom Kanton Jura aa. Di drai nördliche Bezirk vom ehemaalige Bärner Jura - Delémont, d'Fraibärge und Porrentruy - bilde jetz de sächsezwazigscht Kanton vo dr Schwiiz. S'Bezirk Laufe wird schpööter em Haubkanton Basel-Landschaft zuteilt.

Allmänd

Commons: Schweiz – Witeri Mulitimediadateie zum Artikel

Vun "http://als.wikipedia.org/wiki/Schweiz"

Kategorie: Land | Schwiiz

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.